ليزر و كاربرد آن در بيماري هاي پوستي
حتي پيش از كشف ليزر(1) ( LASER) در سال 1960 ، مفهوم آن با عنوان «اشعه مرگ» براي خوانندگان داستان هاي علمي آشنا بود. هنوز هم خيلي ها همين تصور را دارند، اما امروزه ليزر كاربردهاي فراواني دارد و به صورت ابزارهاي متداول در مغازهها، ادارات، كارخانه ها و حتي در خانهها استفاده مي شود.
به سادهترين بيان، ليزر را مي توان منبعي از نور يا انرژي تابشي توصيف كرد. اما ليزر ويژگي هاي بسياري دارد كه آن را از ديگر منابع نور مانند خورشيد يا چراغ برق متمايز مي كند. دستگاه هاي ليزر به شكلها و اندازههاي متفاوتي ساخته شده اند. آنها ممكن است كوچکتر از يك نقطه يا آن قدر بزرگ باشند كه براي جا دادنشان به يك ساختمان نياز باشد. اما با وجود اين تنوع، همه آنها بر يك اساس كار مي كنند.
تابش نور به دو طيف مرئي و نامرئي تقسيم مي شود. طيف مرئي (نور سفيد) خود از چندين رنگ تشكيل شده است. نيوتن در سال 1665 با تاباندن نور سفيد به منشور شيشه اي، طيف رنگ هاي آن (اصطلاحاً رنگ هاي متفاوت رنگين كمان) را مشخص كرد. طيف نامرئي نيز شامل تابش مادون قرمز (فرو سرخ)، ميكروويو (MICROWAVE) و امواج راديويي در يك سر طيف؛ و تابش فرا بنفش، اشعه ايكس و اشعه گاما در سر ديگر طيف مي شود. مجموع اينها (مرئي و نامرئي) تابش الكترومغناطيسي است.
هر يک از اين امواج طول موج خاصي دارند (منظور از طول موج، فاصله بين دو قله موج است). اما دستگاههاي ليزر طوري ساخته شده اند كه نور خارج شده از آنها تنها يك طول موج دارد (اصطلاحاً تكفام) و تمام موج هاي آن روي هم مي افتند (اصطلاحاً همدوس). به اين ترتيب باريكه شديدي از نور توليد مي شود.
دستگاههاي ليزر بسته به آن كه محيط فعال كننده آنها (مادهاي كه به عنوان تقويت كننده نور به كار مي رود) چه باشد، به انواع ليزرهاي حالت جامد، گاز و مايع تقسيم مي شوند.
همان طور كه قبلاً اشاره شد، ليزر در صنايع كاربردهاي بسياري دارد؛ از آن براي برش دادن و سوراخ كردن فلزات، جوشكاري، در مخابرات نوري، در صنايع نظامي براي دستگاه هاي بردياب، در صنعت نمايش و فيلم سازي، در فروشگاهها براي خواندن باركد(BAR CODE) اجناس، در ويدئوها و ضبط صوتهاي با ديسك فشرده و در بسياري موارد ديگر استفاده مي شود.
علاوه بر كاربردهاي پر توان در صنايع سنگين، دستگاههاي ليزر كاربردهاي زيادي در حوزههاي ظريف تر مانند پزشكي دارند؛ مثلاً در جوش دادن شبكيه چشم، در جراحي به جاي چاقوي جراحي (كه باعث جلوگيري از خونريزي در محل عمل ميشود)، در آنژيوپلاستي عروق كرونر (باز كردن رگ هاي صدمه ديده قلب) و درمان بسياري از مشكلات پوستي، كه موضوع اصلي اين نوشتار است.
شيوه عملكرد ليزر در پوست
ليزرهاي متفاوتي براي پوست به كار مي روند. بسته به آن كه چه نوع آن استفاده شود، سلول يا مولكولِ هدف در پوست متفاوت است. نور خارج شده از هر ليزر طول موج متفاوتي دارد. بنابراين در هر طول موج، اين انرژي جذب ماده خاصي مي شود كه اصطلاحاً به آن كروموفور گويند. مثلاً اگر هدف درمان، برداشتن ضايعات رنگي از جمله لكههاي قهوهاي روي پوست باشد، كروموفور آن رنگدانه ملانين است. در گروه ديگري از ليزرها ماده هدف آب داخل و خارج سلولي است. آب نور را جذب مي كند و تبخير مي شود. بنابراين سلول با از دست دادن رطوبت خود از بين مي رود. در حالي كه سلول هاي مجاور سالم باقي مي مانند. اين خاصيت ليزر (جذب توسط ماده كروموفور و يا آب) باعث شده كه استفاده از ليزر روشي ايدهآل براي از بين بردن بسياري ضايعات پوستي باشد؛ زيرا:
- احتياج به عمل جراحي حذف مي شود.
- درمان معمولاً بدون درد است و يا فقط با بي حسي موضعي انجام مي شود.
- خونريزي و نيز اِسكار= SCAR ( جاي زخم ِ عمل) بسيار كمتر از ساير روشهاست.
- زمان كار اغلب بسيار كوتاه تر از ديگر روشهاست.
- در بعضي موارد، تنها راه درمان براي مشكل پوستي استفاده از ليزر است.
موارد استفاده از ليزر در پوست
- ضايعات مربوط به عروق پوست (مانند ماه گرفتگي، عروق گشاد شده سطحي در صورت و پاها).
- اِسكارها (شامل لك هاي قرمز، سفيد، قهوهاي و گوشت اضافه كه از ضايعات قبلي به جا مانده باشد).
- ترك هاي پوست، فرورفتگيهاي ناشي از جوش و…، چين و چروك و زگيل هاي ويروسي.
- ضايعات رنگدانه اي (مانند لك هاي ناشي از آفتاب، لك هايي كه اصطلاحاً «شيرقهوه» ناميده مي شوند، بعضي از خال هاي عمقي پوست).
- خالكوبي و لك هاي باقيمانده از خراشيدگيها و تصادفات.
- برداشتن موهاي زايد .
با توجه به تعدد بيماريهاي پوستي، لازم است بيمار توسط متخصص معاينه و نوع ضايعه دقيقاً تشخيص داده شود. سپس پزشك با در نظر گرفتن ميزان كارآيي ليزر براي آن بيماري، در مورد انجام ليزر درماني تصميم خواهد گرفت.
عوارض جانبي
ليزر در كنار اثرات خوب، به ندرت عوارض جانبي نيز دارد. البته پيش از درمان، اين عوارض به اطلاع بيمار مي رسد. پزشك نيز با در نظر گرفتن تمام جوانب، سعي خواهد كرد آنها را به حداقل برساند. بسته به اين كه از چه سيستم ليزري و در درمان چه ضايعه اي از اين تكنولوژي استفاده شود، عوارض متفاوت خواهد بود. در يك نگاه كلي مي توان به اين موارد اشاره كرد:
- درد؛ كه غالباً خفيف است و مي توان آن را با استفاده از بي حس كننده هاي موضعي يا تزريقي، باز هم كاهش داد.
- تورم؛ كه بيشتر در اطراف پلك و گردن ايجاد مي شود و معمولاً سه تا پنج روز بعد از عمل از بين مي رود.
- به وجود آمدن حالتي شبيه به خون مردگي زير پوست؛ كه معمولاً بلافاصله بعد از عمل پديد مي آيد و طي هفت تا ده روز محو مي شود.
- ايجاد تاول يا دَلَمه در محل؛ كه طي يك تا دو هفته بهبود مييابد.
- افزايش رنگ پوست يا كاهش آن در محل؛ كه طي سه تا شش ماه بهبود مي يابد.
- پديد آمدن اِسكار؛ كه بسيار نادر است.
- اين كه ضايعه مورد نظر كاملاً بهبود نيابد يا عود كند.
در پايان، به اين نكته اشاره مي كنيم كه به ليزر بايد نگاهي واقع گرا داشت. انتظار بيش از حد داشتن منطقي نيست و گرفتن نتيجه صددرصد نيز هميشه امكان ندارد.
